Kennispagina Opkweek

Op deze pagina presenteren we verzamelde kennis over opkweek; die regelmatig geactualiseerd wordt. Heb je zelf tips die hier gedeeld kunnen worden?
Mail ze naar opkweek@csanetwerk.nl

Overzicht op alfabetische volgorde

Onderwerpen

Collectieve inkoop

Stappenplan

Wil je zelf met tuinders bij jou in de regio gaan bestellen? Jessica Zwartjes van Tuinderij het Zoete Land maakte een stappenplan aan de hand van haar eigen ervaringen daarmee.

Sjabloon om orders te verzamelen

Wil je zelf met tuinders bij jou in de regio gaan bestellen? Jessica Zwartjes van Tuinderij het Zoete Land deelde de excel die zij daarvoor gebruikt met ons. Download deze hier, of maak een kopie van deze google-sheet voor eigen gebruik.

Prei

Lenders (Zuid-Limburg)
Biologische prei (collectief) inkopen bij Lenders in Zuid Limburg.
Voor bezorging is de minimale afname 40.000 stuks. https://lendersbv.nl

Keizers organic plants (bij Venlo)
https://keizersorganicplants.com

Er zijn al verschillende tuinders die onderling contact hebben over collectieve inkoop van prei bij één van deze leveranciers.  Door gezamenlijk op te trekken kunnen we een interessante partij worden voor deze bedrijven.

Kieming

Overzicht van kiemduur, kiemtemperaturen en kiemkracht

Paper-potsysteem

Het paper-potsysteem is een methode die gebruikmaakt van papieren kettingpotten, met daarin een speciaal substraat. De potten breken af in de grond.

Hoewel een paper pot systeem een investering is en praktische ervaring vereist om onder de knie te krijgen, loont het gebruik ervan zich snel door arbeidsbesparingen, verbeterde kwaliteit en de mogelijkheid om het groeiseizoen te verlengen met verplante gewassen. Paper pot kettingen vervangen plastic plug trays en hebben vergelijkbare eigenschappen als perspotten. De cellen zijn aan de onderkant open, wat betekent dat de wortels stoppen met groeien zodra ze de bodem bereiken, in plaats van te gaan rond draaien zoals bij pluggen.

Paper pot ketting
Een paper pot ketting bestaat uit een samengeperste honingraat, die met staven wordt geopend, over een frame wordt geschoven en vervolgens in een plastic bak (30,48 x 60,96 cm) wordt geplaatst, waardoor een stevige plaat met 264 cellen (3,3 cm breed en 3,3 cm diep) ontstaat.

Het frame houdt de paper pot ketting open terwijl de cellen worden gevuld met groeimedium en worden ingezaaid. De paper pot ketting kan vervolgens uit het frame worden gehaald. Er zijn verschillende kettingmaten beschikbaar en de afstand tussen de cellen varieert naarmate ze zich ontrafelen. Er zijn kettingen met een plantafstand van 5,08 cm, 10,16 cm en 15,24 cm, die zich ontrafelen tot een rij van respectievelijk 14 m, 27 m en 40 m.

Gebruik standaard gekochte of zelfgemaakte groeimedia en vul de paper pots tot dezelfde dichtheid als plug trays. Gebruik vervolgens een los pootstokje of een plexiglas dibbler om 264 gaatjes in het groeimedium te prikken. Om kleine batches te zaaien is voor een paper pot systeem geen vacuümzaaier of soortgelijk apparaat nodig. Voor het zaaien van grote of omhulde zaden kan een constructie met twee plexiglasplaten worden gebruikt, waarbij de bovenste plaat door middel van verschillende gaatjesgroottes aan de zaadgrootte is aangepast.

Zaai echter zeer kleine zaden met de hand of met een vacuümzaaier, omdat deze vaak tussen de twee platen vallen. Gooi de zaden op de bovenste plaat, schud deze heen en weer totdat elk zaadje een gaatje heeft gevonden en schuif de platen vervolgens op hun plaats. Trek de onderste plaat met een ruk weg en door de zwaartekracht vallen de zaden in de gaatjes van de paper pots.

Van onderaf water geven
Van onderaf water geven bespaart tijd en vermindert botrytis omdat de bladeren van de planten niet nat worden. Bij water geven van bovenaf is het soms nodig om tot vier keer per dag water te geven. Bij water geven van onderaf (eb- en vloedsysteem) is slechts één keer bijvullen nodig. Voel wanneer de planten weer water nodig hebben om oververzadiging te voorkomen. Bevochtig de paper pot kettingen van tevoren en bevochtig ook het teeltland vooraf, in plaats van na het uitplanten water te moeten geven.
Plaats de geperforeerde opvangbakken perfect waterpas op het oppervlak in een poel van enkele centimeters water, zodat de wortels van onderaf water kunnen opnemen. Planten nemen de hoeveelheid water op die ze nodig hebben en wanneer ze die nodig hebben. Planten kunnen water detecteren via hun wortels en hun eigen wateropname reguleren. Het is belangrijk om de wortels af en toe toegang te geven tot lucht, die ze nodig hebben om goed te groeien. Als planten continu in stilstaand water staan, groeien ze niet goed en neemt het uitvalpercentage toe.

Paper pot planter
Een paper pot planter wordt bediend door deze achterwaarts over een vlak veld te trekken. Het tweewielige apparaat trekt een veur, schuift de paper pot ketting in de grond en drukt de zaailingen aan, waarbij de wortelkluit wordt bedekt.
De grond moet los zijn en vrij van takjes, stenen of kluiten, omdat deze de veurentrekker kunnen blokkeren. Die kan omhoog of omlaag worden versteld om de juiste hoogte te bepalen: te diep en de planten worden begraven, te ondiep en ze blijven op de grond liggen.

Vanuit een comfortabele rechtopstaande positie kan een tray met 264 paper pots in ongeveer 40 seconden worden geplant, wat tijd bespaart in het veld. Er kunnen comfortabel tot vijf rijen per bed van ongeveer 75 cm worden geplant. Begin in het midden van het bed, loop met beide voeten in één looppad en maak vervolgens, voor gewassen met drie rijen, een plantrij aan beide randen van het bed. 

Maak voor gewassen met vijf rijen twee extra plantrijen tussen de middelste en buitenste rijen. Plant met de hand als er slechts één paper pot ketting beschikbaar is, want dat gaat sneller dan de paper pot planter tevoorschijn halen. Graaf gewoon een ondiepe veur over de lengte van de ketting, ontrafel de ketting, laat de paper pots in de veur vallen en vul met de hand of met een schoffel of troffel aarde rond de wortelkluit.

Meer informatie

Perspotjes zelf maken

Potgrond nadat hij volledig verzadigd is met water nacht ( of halve dag ) laten uitlekken, dan potten persen en direct zaaien. Voorwaarde is wel dat potgrond met water op ideale kiemtemperatuur is ( bv sla 15-18gr C) . Te koud en nat geeft rottend zaad. Zaden van bv suikermais of bonen oppervlakkig zaaien.

Terrateck heeft verschillende opties:

  • 35 stuks diameter 30mm
  • 20 stuks diameter 38mm
  • 6 stuks diameter 75mm
  • Meer informatie
  • Spidmot pers 16 = 63x60x75mm
  • Spidmot pers 35 = 45x45x50mm
  • Spidmot pers 56 = 36x36x45mm
  • Er is ook voor elke maat plugs een zaaimachine met verschillende platen (A tm D)
  • Meer informatie

ProSoilblocker
Deze soilblock perser is zelf te vullen. De gaatjes zijn wat ondiep voor grote zaden, maar met een beetje aanduwen van het zaad gaat het best goed. Het vullen gaat vrij makkelijk, al is het wel iets meer werk dan met een handpers. Maar de hoeveeheid perspotjes die je kan maken in één keer, wegen weer op tegen het werken met de handpers. Wel is deze soilblock perser wat zwaar, dit wordt soms in het gebruik als nadeel ervaren. Meer informatie

Op verschillende tuinderijen zijn er machines waarmee je zelf perspotjes kunt maken.

Bedrijven die zo’n mogelijkheid hebben:

Teeltplan

Boekje: Van zaaien tot oogsten (KNVV uitgeverij)
Per gewas informatie over kiemtemperatuur, kiemduur en kiemkracht; zie ook afbeeldingen
Verkooplink: https://www.bol.com/nl/nl/f/van-zaaien-tot-oogsten/9300000039866789

Boek: Zo krijg je een rendabele tuinderij
Geeft een overzicht van een aantal gewassen met de tijd van zaaien tot oogsten: zie ook afbeeldingen.
Verkoooplink: https://www.bruna.nl/boeken/zo-krijg-je-een-rendabele-kleine-tuinderij-9789062240364 

Verlichting

Afwegingen bij het kiezen van een verlichtingsysteem: Bij het kiezen van verlichting is het goed om vast te stellen wat de lampen bij het groeien van de plant moeten doen. Gebruik van groeilampen kan nodig zijn bij zeer vroege teelten, om strekking tegen te gaan. Echter is het wel gebleken dat bij een groot aantal teelten het loont om iets later te zaaien, dan is er geen groeilamp nodig en haalt de plant de groei vaak zelf weer in doordat er meer daglicht beschikbaar is en er over het algemeen hogere temperaturen zijn.

Afhankelijk van de ruimte waarin geteeld wordt, en de financiële investering die gewenst/beschikbaar  is, zijn er een aantal sites waar van alles op te vinden is:

  • growland
    Allerhande systemen in verschillende prijzen.
  • the farm dream
    Voor oplossing voor ‘kleine’ kweeklicht behoefte, maar wel goede kwaliteit.
  • kweekverlichting.nl
    Breed assortiment voor elk wat wils.

Veenvrij opkweken

Toekomstboeren schreef in de brochure van de Werkplaats Agro-ecologie een hoofdstuk over veenvrij opkweken – waarom zou je veenvrij opkweken, en hoe maak je zelf je veenvrije potgrond. Download hier de brochure.

Zaaigrond

Er zijn een twee grote leveranciers van biologische zaai- (en stek-)grond, Bio-Kultura en Klassmann.

Bio-Kultura, kenmerken:

  • Makkelijk te bestellen, in losse zakken of big bag (let wel op transportkosten).
  • Er is een gezeefde variant beschikbaar, neem daarvoor contact op met Bio-Kultura.
  • Niet al te rijke potgrond. Dit is voor een deel van de opkweek goed, maar voor de stikstofbehoeftige opkweek is het te arm. Dan is bijvoeding met een gier een goede manier.
  • Zowel potgrond als compost beschikbaar, dus ook goed mogelijk om een eigen recept mee te ontwikkelen.
  • Te bestellen via Bio-Kultura

Klassmann, kenmerken:

  • Alleen in grote hoeveelheden te bestellen, dus in de praktijk vaak met meerdere tuinders bestellen en dan logistiek goed uitzoeken.
  • Niet makkelijk bij te bestellen, dus goed van te voren berekenen hoeveel er nodig is.
  • Ze hebben nog geen veenvrij in het assortiment.
  • Te bestellen via Klasmann-Deilmann

Naast de keuze van bovenstaande leveranciers kun je ook kiezen om zelf een recept te maken, met wat volgens jou de beste samenstelling is. Hieronder een paar voorbeelden.

  • Recept Charles Dowding:
    video: Make your own potting compost.
  • Recept Joel van den Broek:
    • 50l kokosgrond
    • 15 l perliet
    • 40 l bladcompost
    • 150 gr zeewierkalk (poeder)
    • 300 gr bloedmeel (poeder)
    • 50 gr lavameel
  • Recept Sprinklr:
    • 30% tuingrond
    • 40% bladaarde
    • 20% grondzand (breekzand)
    • 10% vezel materiaal (hennep/vlas/miscanthus)
    • Voeding naar keuze, vloeibare mest van koemest korrels of luzerne korrels
  • Voorbeeldrecept 1:
    • 60% tuinturf
    • 20% turfstrooisel
    • 20% veenmosveen
    • Per kuub toegevoegd:
    • 50 l zand
    • 7 kg kalk
    • 5 kg bentonietof basaltmeel
    • 3-8 kg organische mest: bijvoorbeeld compost, koemest of hulpmeststof
  • Voorbeeldrecept 2:
    • Met compost
      • 7 delen compost
      • 1 deel turf
      • 2 delen zand
    • Zonder turf
      • 5 delen compost
      • 4 delen tuingrond
      • 2 delen zand

Zaaitafel / Opkweektafel

Zelf een zaaitafel / opkweektafel maken, drie verschillende voorbeelden:

  1. Kweken voor op een zelfgebouwde tafel (lange houten bak bekleed met isolatieplaten, afgedekt met plastic zeil). Als warmhoud medium een dikke laag straatzand met een zigzaggende warmtekabel er doorheen. Qua oppervlakte is dit gunstiger dan duurdere warmtematten. Wij vonden het makkelijk om warmtekabels zonder ingebouwde thermostaat te kopen, maar de kabel in een aparte thermostaat insteken zodat je de temperatuur strakker kan regelen.
    Ervaring: Heel tevreden hiermee. Bewatering werkt goed met straatzand eronder, omdat het zand ook altijd vochtig moet blijven voor goede warmtegeleiding. Als je hier een simpel afdektunneltje boven bouwt kan je trays ook verticaal stapelen/laten ontkiemen, en dus echt grote hoeveelheden laten kiemen op kleine ruimte.
  2. Wij hebben tafels geïsoleerd en er is een kant en klaar waterdichte douche vloerverwarmingsset in gelegd met vermiculiet (vochtig houden) voor de geleiding en daarop weer een doek. Dit is een lichte manier waardoor de tafels nog te verplaatsen zijn. De vloerverwarmingsset is ook nog eens via wifi vanaf een afstand te bedienen en kun je verschillende programma’s geven waardoor je het in de nacht wat koeler kunt zetten. De planten hebben zo een dag-nacht ritme. Nadeel is dat vermiculiet weinig warmte kan opslaan in vergelijking met zand of beton.
  3. Wij hebben twee systemen, de ene is met verwarmd beton met een vrij nauwkeurige thermostaat maar dat mag niet te nat worden dus alles staat in waterdichte bakken erop. Het andere systeem is een zinken tafel met eronder verwarmde folie voor onder laminaat en daaronder isolatie. Deze verwarmt tot een maximum temperatuur en is wat minder nauwkeurig maar waterdicht en hier kan ik gewoon water in de tafel zetten om van onderaf water te geven.

Tip als je een kabel gebruikt: Je hebt een kabel zonder ingebouwde thermostaat nodig. De kabel die je nu hebt is eigenlijk meer geschikt om leidingen vorstvrij te houden.Het beste is om te kiezen voor een verwarmingskabel of vloerverwarmingsmat zonder thermostaat. Die kun je dan zelf op elke gewenste temperatuur instellen. (Check bijv. https://warmtekabel.nl/vloerverwarming)

Inspiratiefilmpje op youtube
Voorbeeld digitale thermostaat
Voorbeeld temperatuur meter

Zaaitrays

De keuze van de juiste zaaitrays is een persoonlijke keuze. Er zijn vele soorten en maten in de aanbieding.
Belangrijk om mee te nemen in de afweging:

  • Financiële ruimte
  • Duurzaamheid en beschikbaarheid
  • Ruimte waar opgekweekt gaat worden & tijdlijn van de zaai-, opkweek- en plant planning
  • Wie gaat de opkweek uitplanten

Financiële ruimte:
Wat er aan budget vrijgemaakt kan worden om materiaal te kopen kan bepalend zijn in de keuze van zaaitrays. Mocht er weinig budget vrijgemaakt kunnen worden voor de investering van zaaitrays, zijn er veel mogelijkheden om aan gratis of bijna gratis zaaitrays te komen. Denk hierbij aan langs een tuincentrum gaan, bij een hovenier of kweker in de buurt navragen of via via een partij bemachtigen. 

Duurzaamheid en beschikbaarheid:
De keuze van zaaitrays omtrent de duurzaamheid en beschikbaarheid kan ook samenhangen met de financiële ruimte. Er zijn een aantal soorten die van zeer stevig plastic zijn die jaren gebruikt kunnen worden. Dit is echter wel ook in de prijs meegenomen. Ook kan het een keuze zijn om een partij van een ander over te nemen, ook als het soms minder stevige plastic trays zijn maar de afweging voor hergebruik van deze plastic trays is ook een hele legitieme. 

Ruimte waar opgekweekt gaat worden: & tijdlijn van de zaai-, opkweek- en plant planning:
De omvang van de verschillende zaaitrays is ook van belang om mee te nemen. Om te kunnen bepalen welk type je wilt gebruiken is het goed om de hele opkweek’flow’ goed uit te denken. Waar gaan de zaden ontkiemen, welke zaden moeten warm ontkiemen en opgekweekt worden, hoe lang is de kiemduur + eerste warme fase. Voor al deze fases moet er voldoende ruimte zijn. Bij de afmetingen van de zaaitrays is het goed om dit ook in gedachten te houden. 

Als er ook planten verspeend moeten worden voordat ze uitgeplant gaan worden dan is dit ook belangrijk om mee te nemen in de eigen opkweekplanning. Denk hierbij ook aan het afharden van de planten, waar gaat dit plaats vinden en is er dan de mogelijkheid om in de eerste afhardfase de zaaitrays ook weer naar de overdekte plaats terug te zetten voor de nacht. 

Wie gaat de opkweek uitplanten:
Bij het uitplanten van planten uit een zaaitray is het goed om te weten dat de manier van uitplanten iets moeilijker is dan perspotten of paperplant pots uit te planten. Wordt een groot deel van het plantwerk door vrijwilligers/zorgcliënten gedaan, is het goed om dit ook mee te nemen in de afweging. Een aantal zaaitray systemen hebben ook uitdrukplaten die erbij geleverd kunnen worden.

Voorbeelden van zaaitrays:

  • Quickpot, o.a. QP150R, QP77, QP Danish 104/7R
  • Charles Dowding kweektrays, o.a. Containerwise 60cel, Plugpopper 6 plugs
  • The Farm Dream kweektrays, Deze trays hebben allemaal dezelfde afmeting 35×21.5×8.7 cm en passen in de kleine individuele kasjes met een groene bodem en plastic kap.
    • Verkrijgbaar via The Farm Dream
      • 77 cel stevig laag
      • 77 cel stevig diep
      • 40 cel stevig laag
      • 40 cel stevig diep
      • 28 cel stevig laag
      • 28  cel stevig diep
  • Vefi, Deze trays zijn vergelijkbaar met Quickpots maar een aantal modellen hebben een meegeleverde tray voor onder de zaaitray voor wateropvang.

Vraag & Antwoord

Vraag: Welke eigenschappen moet een potgrond hebben om goede perspotten te maken?

Antwoord:
– Luchtig
– Goede vochtvasthoudendheid
– Ziekte/onkruidvrij
– Voldoende kleefkracht
– Hoeveelheid mineralen (meststoffen) die passen bij het op te kweken gewas (dat verschilt bij direct zaaien in de potgrond of erin verspenen)
Zie ook Zaaigrond samenstelling

Vraag: Welk substraat van klasmann is aan te raden voor opkweek in cellentrays?

Antwoord(en):

  • Ik heb een paar jaar geleden een vergelijking gemaakt tussen Boerengoed-potgrond (met veen) en bladcompost (waar ik voeding aan toegevoegd had) voor snelgroeiende opkweek (basilicum). In de bladcompost ging dat zeker zo goed.
  • Ik heb 3 jaar geleden de vergelijking gemaakt. Vooral de waterbuffer van Bio-Kultura was slechter en bij langere opkweek was de voeding onvoldoende ( misschien te snel uitgespoeld).
  • Bij de WUR loopt nu een breed onderzoek naar substraat van hernieuwbare grondstoffen.
    Meer informatie
    Routekaart: ‘Hernieuwbare grondstoffen voor groeimedia’

Vraag: Hoe essentieel is een warme kas voor opkweek? Kun je niet zonder voor de eerste ronde aan opkweek, die in februari/maart de grond in moet?

Antwoord(en):
De ervaring is dat het langzamer gaat dan in een verwarmde kas. Dus wat eerder zaaien kan handig zijn, maar als de betreffende gewassen koudegevoelig zijn wordt het best lastig. Spinazie, veldsla, winterpostelein en raapstelen zijn geen probleem. Maar gewone sla is een gok: met een warm vroeg voorjaar geen probleem, maar bij langdurige en/of flinke kou is het lastig.
Kool al eind februari planten is erg vroeg. Wat helpt om de opkweek in de zaaifase te helpen, is een warmtematje onder je zaaigoed te leggen. Warmtematjes met een thermostaat zijn prima hulpmiddelen. Om veel planten snel te laten kiemen is voorzaaien in een 10 cm pot aan te bevelen. Deze zet je op zo’n matje. Maar na een week à 10 dagen na zaaien moet je gaan verspenen in perspotjes. Dan is verwarmen met zo’n matje eigenlijk niet meer praktisch. Dus dan hopen op een vroeg warm voorjaar.

De meeste planten hebben warmte en licht nodig om te groeien. Als die warmte ontbreekt groeit een plant niet, of langzaam. Je kunt binnen zaaien, maar het ligt aan je schaal of dit mogelijk is. Als het februari/maart de volle grond in moet, heb je echt warmte nodig. Als je dan pas begint met opkweken, kan je misschien met een koude bak aan de slag.
Sommige gewassen kunnen met een goed voorjaar wel de volle grond in.

Er zijn ook mensen die werken met een kiemkast, die hebben een koelkast (bijvoorbeeld) omgebouwd tot kiemkast, waarin ze het warm kunnen maken voor de eerste fase van de kiem. Toekomstboeren heeft hier werkplaatsen over georganiseerd. Er zal een herhaling komen van de boerenwerkplaats ‘Hoe bouw je een eigen kiemkastthermostaat’. Bekijk het activiteitenoverzicht

Vraag: is er gedacht over het oprichten van een coöperatie?

Antwoord:
Er is eerder al een opzet gemaakt over hoe zo’n coöperatie er uit zou kunnen zien, maar tot nu toe is het nog niet gelukt hier een ondernemer voor te vinden. Wellicht dat hier nu wel weer mogelijkheden liggen. Er zijn meerdere regionale groepen bezig met dit soort oplossingen.

Vraag: is het verstandig om lichtkiemers af te dekken met iets als vermiculiet?

Antwoord:
Sommige tuinders gebruiken voor alles vermiculiet, dat werkt goed. Anderen dekken lichtkiemers helemaal niet af. Of gebruiken dan veel minder vermiculiet; alleen om de zaden op de plek te laten liggen bij het water geven.
Om zaaisels af te dekken wordt ook wel brekerszand gebruikt, te koop bij de bouwmarkt. Dat is zand met een grotere korrel, waardoor de grond niet “dichtslaat”. Ander grof zand is ook bruikbaar. Voor de dikte geeft de theorie aan dat de bedekking net zo dik moet zijn als het zaad. In de praktijk is dat best lastig, het geeft je een richtlijn: “dun laagje van 1-2 mm is voor mij meestal genoeg” (wordt bijvoorbeeld gezegd). Zorg dat het zandlaagje geen “korst” vormt, dus echt niet te dik, anders kan het zaad er niet doorheen komen, dus is ook een vorm van dichtslaan. 

Vraag: Heeft iemand tips voor verwarmd/kunstlicht opkweek voor vroege kasplantingen? Voor zaaien in week 2/3/4 knolvenkel, sla, chinese kool, koolrabi? Uitplanten week 8 t/m 12?

Antwoord: Belangrijk is voldoende temperatuur dag (14-16)/nacht(12-14) en genoeg licht – min 14 uur.

Regionale appgroepen

Sinds 2023 faciliteert het CSA-netwerk vier regionale appgroepen.

De appgroepen zijn via onderstaande links te bereiken:

 Regio Noord (Friesland, Groningen, Drenthe)

Regio Midden/Oost (Utrecht, Gelderland, Overijssel)

Regio West (Noord- en Zuid-Holland)

Regio Zuid (Limburg, Brabant, Zeeland)

Lid worden van het CSA Netwerk

Word lid (tuinders)!
Word steunlid!